De moderne mens probeert zijn bestaan steeds meer te beheersen. Toch lopen we op tal van terreinen tegen onze grenzen aan. Veldgerichte AfstemmingsTherapie (VAT) vertrekt vanuit een fundamenteel ander mensbeeld en opent daarmee een nieuw perspectief op psychisch lijden.
Waar loopt de hedendaagse mens tegen zijn grenzen aan?
Wat hebben deze uiteenlopende verschijnselen met elkaar gemeen?
Op het eerste gezicht lijken psychische uitputting, identiteitsproblemen, prestatiedruk, eenzaamheid, maatschappelijke polarisatie en ecologische ontregeling weinig met elkaar te maken te hebben.
Toch kan aan al deze verschijnselen eenzelfde fundamentele menselijke houding ten grondslag liggen. De overtuiging dat wij onszelf, ons leven, onze relaties en uiteindelijk zelfs de wereld kunnen beheersen.
We zijn het denken steeds meer gaan beschouwen als het instrument waarmee we ons bestaan vormgeven. We veronderstellen dat we vrij kunnen kiezen, onszelf kunnen veranderen en de gevolgen van ons handelen kunnen overzien.
Maar wat als juist deze veronderstellingen ons in de problemen brengen?
Wat als controle en maakbaarheid niet de oplossing zijn, maar een wezenlijk onderdeel van het probleem?
Een bredere filosofische grondslag
De hier beschreven thema's vormen slechts een beknopte kennismaking met de veldfilosofie. De theorie reikt aanzienlijk verder en omvat een samenhangende beschouwing van bewustzijn, werkelijkheid, ruimte, tijd, causaliteit, vrije wil en het menselijk bestaan. Daarbij worden filosofische inzichten verbonden met natuurkundige en wiskundige benaderingen.
De verdere uitwerking, de onderliggende argumentatie en de vragen die dit mensbeeld oproept, zijn uitgebreid beschreven in mijn boeken. Daarin wordt de veldfilosofie niet alleen als een alternatief mensbeeld ontwikkeld, maar ook als een poging om de verhouding tussen de mens en de werkelijkheid opnieuw te doordenken.
Van veldfilosofie naar Veldgerichte AfstemmingsTherapie
Veel therapeutische benaderingen richten zich op het veranderen van gedachten, gevoelens en gedrag. Daarbij staat vaak de vraag centraal hoe iemand meer grip op zijn leven kan krijgen. Veldgerichte AfstemmingsTherapie (VAT) kiest een ander vertrekpunt. Niet alles wat de mens ervaart, laat zich beheersen. Sterker nog, het voortdurende streven naar controle en maakbaarheid kan zelf een bron van psychisch lijden worden.
VAT gaat ervan uit dat psychisch lijden mede kan ontstaan wanneer de samenhang tussen voelen, denken en handelen verstoord raakt. Het denken kan daarbij een overheersende plaats innemen. We proberen onze ervaringen te verklaren, te beoordelen en te sturen, terwijl de ontvankelijkheid voor wat zich daadwerkelijk aandient naar de achtergrond verdwijnt.
De methode richt zich daarom op het herstellen van veldcoherentie. Daarmee wordt de samenhang bedoeld waarin voelen, denken en handelen elkaar aanvullen in plaats van elkaar tegen te werken. Het denken hoeft daarbij niet te verdwijnen, maar krijgt opnieuw zijn plaats binnen het geheel.
In de therapeutische benadering worden verschillende ingangen gebruikt. Paradoxen kunnen vanzelfsprekende overtuigingen aan het wankelen brengen. Ademhaling en zintuiglijke aandacht helpen om de ervaring van het onmiddellijke NU te verdiepen. Denken en taal ondersteunen het onderscheiden en verwoorden van wat zich aandient. Welke ingang passend is, hangt af van de persoon en diens situatie.
Het doel is niet om iemand te leren zijn bestaan steeds beter te beheersen, maar om zijn ontvankelijkheid en responsiviteit te vergroten. Niet het afdwingen van verandering staat centraal, maar het scheppen van ruimte waarin andere manieren van ervaren en handelen kunnen ontstaan.
De kraanvogel als symbool van afstemming
De kraanvogel vormt het symbool van Veldgerichte AfstemmingsTherapie. De methode is beschreven in het boek De vlucht van de kraanvogel, waarin de vogel de spanning verbeeldt tussen begrenzing en vrijheid, tussen wat ons gegeven is en wat daarbinnen kan ontstaan. In de Oost-Aziatische traditie staat de kraanvogel bovendien symbool voor vrede, een lang leven en hoop op herstel.
Binnen de veldfilosofie krijgt dit symbool een bijzondere betekenis. Een eenvoudig vel papier wordt door het vouwen geleidelijk een vogel. Het materiaal blijft hetzelfde, maar door de wisselwerking tussen begrenzing, beweging en aandacht verschijnt een nieuwe vorm. Wat aanvankelijk slechts een vlak stuk papier was, krijgt als het ware vleugels.
Deze beweging verbeeldt een wezenlijk uitgangspunt van VAT. De mens hoeft zijn gegeven omstandigheden niet te ontkennen of volledig te beheersen om nieuwe mogelijkheden te ervaren. Juist binnen de begrenzingen van het bestaan kan ruimte ontstaan voor een andere verhouding tot zichzelf en de wereld.
In de beschreven therapeutische werkwijze vouwt de cliënt aan het begin van het traject zelf een kraanvogel. Daarbij komen handen, ogen en aandacht samen. De voltooide vogel kan mee naar huis worden genomen en daar een bijzondere plaats krijgen. Zo wordt hij een tastbare herinnering aan het begin van het traject en aan de mogelijkheid dat verstarde patronen weer in beweging komen.
Het gaat daarbij niet om het zo goed mogelijk uitvoeren van een opdracht. De betekenis ligt in de ervaring zelf, waarin uit het gegevene iets nieuws kan verschijnen. Het papier blijft papier, maar wordt vogel. Het vlak wordt vlucht.
De digitale VAT intake als instrument voor afstemming
Om deze therapeutische benadering praktisch te ondersteunen, is een digitale VAT intakeapplicatie ontwikkeld. Deze helpt de therapeut en de cliënt om zicht te krijgen op de wijze waarop iemand zich tot zichzelf, anderen en zijn leefwereld verhoudt.
De cliënt doorloopt een gestructureerde vragenlijst waarin twintig aandachtsgebieden worden onderzocht. De antwoorden worden verwerkt tot overzichtelijke grafieken en een automatisch gegenereerde, persoonlijke analyse. Het rapport beschrijft vijf samenhangende perspectieven. Kracht en draagvlak laten zien waar iemand stabiliteit en ondersteuning ervaart. Verdere groei maakt mogelijke ontwikkelingsruimte zichtbaar. Kwetsbaarheid wijst op gebieden waar spanning of ontregeling kan optreden. Het veld als geheel brengt de onderlinge samenhang in beeld. Ten slotte wordt onderzocht hoe voelen, denken en handelen zich tot elkaar verhouden.
De automatische analyse vormt geen definitief oordeel over de cliënt. De therapeut kan de gegenereerde tekst zelf beoordelen, aanvullen en bewerken. Daarmee blijft ruimte bestaan voor professionele duiding, persoonlijke omstandigheden en wat tijdens het gesprek naar voren komt.
De applicatie ondersteunt dit proces met een persoonlijke intake, grafische overzichten en een samenhangende rapportage. De techniek neemt het therapeutische gesprek niet over, maar helpt om patronen zichtbaar te maken en aanknopingspunten voor gezamenlijke reflectie te vinden. Het rapport vormt geen diagnose en legt niet vast wie iemand is. De betekenis van de uitkomsten ontstaat uiteindelijk in de ontmoeting tussen therapeut en cliënt, waar ervaringen kunnen worden herkend, bevraagd en vanuit een ander perspectief bekeken.
Een nieuwe therapeutische benadering
VAT is ontwikkeld vanuit de veldfilosofie en vormt een poging om haar inzichten over bewustzijn, ontvankelijkheid en responsiviteit praktisch toepasbaar te maken. De theoretische grondslag, de therapeutische werkwijze en het digitale intake instrument zijn uitgewerkt. De werkzaamheid van de methode is echter nog niet empirisch vastgesteld. VAT wordt daarom gepresenteerd als een nieuwe benadering waarvan de mogelijkheden in de therapeutische praktijk verder onderzocht moeten worden.
De centrale gedachte blijft dat de mens niet eerst iemand anders hoeft te worden om zich anders tot zijn bestaan te kunnen verhouden. Door minder vanuit beheersing en meer vanuit ontvankelijkheid te leven, kan ruimte ontstaan voor herstel, samenhang en responsiviteit.
