De tijd die zich tegen ons keert

Verandering lijkt een van de meest fundamentele kenmerken van de werkelijkheid. Sterren ontstaan en doven uit, planeten bewegen, organismen groeien en sterven en bomen verliezen hun bladeren. Heraclitus zag daarin al een grondtrek van het bestaan toen hij stelde dat alles stroomt. Toch blijft de vraag wat er precies stroomt. Wanneer ik in het voorjaar, de zomer en de herfst een foto van dezelfde boom maak, zie ik drie verschillende toestanden die zich in een bepaalde volgorde hebben voorgedaan. Die volgorde bestaat niet alleen in mijn hoofd, want de boom heeft werkelijk gebloeid, vervolgens een vol bladerdek gekregen en daarna zijn bladeren zien verkleuren. Toch zie ik op geen van die foto’s tijd. Ik zie uitsluitend een veranderende werkelijkheid en een sequentie van toestanden. Tijdsduur ken ik uit een andere bron, namelijk uit mijn ervaring. Door de lokalisatie van mijn bewustzijn verschijnt de werkelijkheid steeds vanuit een hier en een NU, waarbij wat zojuist gebeurde nog enigszins doorwerkt terwijl zich alweer iets nieuws aandient. Daardoor ervaar ik niet alleen verandering, maar ook een na elkaar, een zojuist, een nu en een straks.

Henri Bergson maakte al een scherp onderscheid tussen deze geleefde duur en de meetbare tijd van de klok. Zijn durée bestaat niet uit identieke eenheden die keurig achter elkaar liggen, maar vormt een voortdurende kwalitatieve ervaring waarin het ene moment in het volgende doorwerkt. Een melodie kunnen wij alleen als melodie ervaren doordat de voorafgaande toon nog doorwerkt wanneer de volgende klinkt. Binnen mijn eigen filosofie heb ik deze gedachte verder ontwikkeld tot het begrip NU-duur. Het actuele NU vormt daarin geen mathematisch punt zonder omvang, maar bezit een zekere dynamische temporele uitgebreidheid waarbinnen veranderingen als samenhangende opeenvolging kunnen verschijnen. Bovendien lijkt die NU-duur geen constante waarde te hebben. Het ervaringsvenster waarin het actuele NU zich uitstrekt, kan binnen de orde van enkele seconden korter of langer worden en meer of minder samenhang vertonen. Angst, verveling, intense aandacht, depressie en verwondering kunnen de wijze veranderen waarop opeenvolgende NU ervaringen in elkaar grijpen. Over langere perioden werkt die dynamiek door in onze tijdsbeleving, waardoor een uur achteraf voorbijgevlogen kan lijken of juist eindeloos heeft geduurd. Binnen mijn ervaringsonzekerheidsrelatie krijgt die veranderlijke NU-duur daarom een fundamentele plaats binnen de structuur van de persoonlijke ervaring.

Tegelijkertijd voltrekken zich buiten onze ervaring overal veranderingsprocessen. De enige constante is verandering, zo lijkt het. Mensen hebben die veranderingen met elkaar willen vergelijken en zijn daarom op zoek gegaan naar processen die zo regelmatig mogelijk verlopen. Eerst gebruikten wij onder meer de beweging van de zon, later mechanische klokken en uiteindelijk uiterst stabiele atomaire processen. Daarmee hebben wij iets buitengewoon slims gedaan. Wij hebben onze tijdsbeleving gekoppeld aan een uitwendig veranderingsproces en daardoor de tijd geëxternaliseerd. Dat leverde enorme voordelen op, omdat wij daardoor konden afspreken wanneer we elkaar zouden ontmoeten, reizen konden organiseren, snelheid konden berekenen, productie konden coördineren en natuurkundige processen steeds nauwkeuriger met elkaar konden vergelijken. Zonder die externalisering zouden wetenschap, techniek en een groot deel van onze maatschappelijke organisatie nauwelijks in hun huidige vorm denkbaar zijn.

Het probleem begon waarschijnlijk niet met deze uitvinding zelf, maar met wat daarna gebeurde. De uitwendige maat waarmee wij veranderingen ordenden, gingen wij steeds meer beschouwen als de tijd zelf. Vervolgens gebruikten wij die maat niet alleen voor de wereld om ons heen, maar ook voor ons eigen bestaan. Pink Floyd heeft die macht van de kloktijd in het nummer Time indringend verwoord. Het nummer begint met een explosie van klokken en mondt uit in het pijnlijke besef dat het leven ongemerkt voorbijgaat, terwijl de mens blijft denken dat er later nog tijd genoeg zal zijn. Het lied laat voelen hoezeer ons bestaan door tijd wordt beheerst, maar daaronder ligt een fundamentelere vraag. Hoe heeft een maat die wij zelf hebben ontwikkeld om veranderingen te vergelijken zoveel macht over ons leven kunnen krijgen?

Daar voltrekt zich een bijna perverse omkering. Wij ontwikkelden de klok om uitwendige veranderingsprocessen te ordenen en ons bestaan beter te kunnen organiseren, maar vervolgens zijn wij die uitwendige maat gaan gebruiken om ook onze innerlijke processen te normeren. Niet langer dient de klok alleen de mens, maar moet de mens zich steeds vaker voegen naar een maat die niets weet van de dynamiek van zijn eigen ervaring. Wij beginnen op een vastgesteld tijdstip met werken, moeten binnen een bepaalde periode presteren en volgens schema herstellen. Ook een leerling moet zich binnen een bepaald tempo ontwikkelen, een werknemer moet binnen een uur een bepaalde hoeveelheid werk verrichten en een zieke moet binnen een vastgesteld traject weer functioneren. Zelfs rouw krijgt ongemerkt een tijdpad. Juist daar ontstaat de spanning, omdat een uitwendige tijdmaat die zo constant mogelijk verloopt, wordt opgelegd aan een innerlijke tijdsbeleving die wezenlijk dynamisch is. Een mens kan voelen dat hij uitgeput raakt terwijl de werkdag nog uren duurt, merken dat zijn aandacht verdwenen is terwijl een deadline nadert of behoefte hebben aan herstel terwijl een schema alweer een volgende stap voorschrijft. Wanneer die uitwendige maat telkens doorslaggevend wordt, wordt de mens steeds vaker gedwongen zijn eigen ervaring te overrulen en raakt hij vervreemd van zijn eigen innerlijke ritme en behoeften.

Misschien ligt daarin een onderschatte bron van psychische spanning. Ik wil daarmee niet beweren dat burnout, depressie, angst of andere psychische problemen eenvoudig door kloktijd worden veroorzaakt, want daarvoor zijn deze verschijnselen te complex en spelen biologische, psychologische en sociale factoren allemaal een rol. Wel kan de voortdurende onderwerping van onze innerlijke tijdsbeleving aan een rigide uitwendige tijdmaat deze problemen versterken. Vermoeidheid moet worden overwonnen omdat de dag nog niet voorbij is, herstel moet sneller omdat het schema doorgaat, verdriet moet plaatsmaken voor functioneren en rust moet in de agenda passen. Zelfs vrije tijd krijgt gemakkelijk een doel, een begin, een einde en een beoordeling achteraf of zij wel goed besteed is.

Daarin ligt ook de paradox van onze moderne samenleving. Juist terwijl technologie ons steeds meer tijd zou moeten besparen, ervaren steeds meer mensen dat hun leven door tijdsdruk wordt beheerst. Wij hebben tijd geëxternaliseerd om ons leven beter te kunnen organiseren, maar vervolgens is die geëxternaliseerde tijd ons leven gaan organiseren. Het probleem bestaat dan niet alleen uit de ervaren tijdsdruk, maar vooral uit het feit dat de uitwendige maat van tijd steeds sterker dicteert hoe onze innerlijke ervaring zou moeten verlopen.

Daarmee raakt deze kwestie uiteindelijk aan het mens zijn zelf. In de natuur vinden veranderingsprocessen plaats en kunnen toestanden een objectieve sequentie vormen. Binnen de menselijke ervaring verschijnt duur. Door beide aan elkaar te koppelen, hebben wij met de klok een krachtig en nuttig instrument geschapen. Maar doordat wij het onderscheid tussen uitwendige tijdmeting en innerlijke duur steeds minder zien, zijn wij ook ons eigen bestaan vanuit die uitwendige maat gaan begrijpen. Misschien moeten wij daarom niet alleen beter met onze tijd leren omgaan, maar vooral opnieuw leren zien dat uitwendige tijdmeting en innerlijke duur twee verschillende verschijnselen zijn die wij met elkaar zijn gaan vereenzelvigen. Wij hebben de uitwendige maat waarmee wij verandering meten toegepast op de innerlijke duur van ons eigen leven, en misschien maakt juist die vergissing ons niet alleen gehaast, maar soms ook ziek.