Digitale somberheid

Ervaring ontstaat niet vanzelf. Zij komt tot stand binnen bepaalde voorwaarden. Bewustzijn is geen afgesloten binnenwereld, maar ontstaat in samenhang met tijd en ruimte. Alleen wanneer ervaring zich kan uitstrekken in tijd en tegelijk voldoende ruimte heeft, kan zij zich dragen.

Ervaring kan zich niet onbeperkt tegelijk in de tijd en in de ruimte ontvouwen. Wanneer ervaring in de tijd uit elkaar valt en haar samenhang verliest, neemt de onzekerheid toe. Om toch te kunnen bestaan, moet ervaring zich dan sterk vernauwen. Zij concentreert zich op één klein punt, terwijl bredere samenhang wegvalt. Dit is geen keuze, maar een gevolg van hoe ervaring zich onder zulke omstandigheden moet vormen. Wat hier beschrijvend wordt uitgelegd, kan ook formeel worden begrepen met behulp van de ervaringsonzekerheidsrelatie, waarin onzekerheid in tijd en ruimte elkaar noodzakelijk beïnvloeden.

Social media organiseren precies zo’n ervaringsomgeving. Momenten verschijnen los van elkaar, zonder duidelijke verbinding met wat eraan voorafging of erop volgt. Er is sprake van voortdurende onderbreking en opsplitsing. Daardoor kan ervaring zich niet rustig ontwikkelen of verdiepen en blijft zij fragmentarisch en sterk geconcentreerd in het moment.

Dit heeft directe gevolgen voor hoe betekenis wordt ervaren. Betekenis wordt niet volledig uitgeschakeld, maar verliest haar dragende rol. Mensen herkennen nog wel wat iets betekent, maar die betekenis ordent de ervaring niet meer. Zij blijft vooral verstandelijk en draagt het ervaren zelf steeds minder, juist omdat ervaring haar samenhang verliest.

Deze manier van ervaren is in haar structuur vergelijkbaar met wat mensen in een depressieve toestand kunnen ervaren. Daarmee wordt geen directe oorzaak gesuggereerd. Social media veroorzaken op zichzelf geen depressie. Wel kan langdurig functioneren binnen een vernauwde ervaringsvorm geleidelijk leiden tot sombere gevoelens. Handelen en functioneren blijven daarbij mogelijk, maar ervaring verliest haar draagkracht en onderlinge verbondenheid. Het lichaam blijft aanwezig, maar wordt minder ervaren als een plek van nabijheid en betrokkenheid.

Wanneer deze manier van ervaren aanhoudt, verandert niet alleen hoe mensen zich voelen, maar ook hoe zij zichzelf ervaren. Ervaring verbindt zich minder vanzelfsprekend over de tijd. Het gevoel van continuïteit neemt af. Het zelf wordt minder ervaren als iets dat zich door de tijd heen draagt, en meer als iets dat telkens opnieuw moet verschijnen.

Bij jongeren is dit effect sterker zichtbaar. Hun manier van ervaren is nog in ontwikkeling. Voor hen is de door social media gevormde omgeving vaak geen aanvulling, maar de basis waarin ervaring zich vormt. Waar volwassenen soms nog kunnen terugvallen op andere ervaringsvormen, ontbreekt dat referentiekader bij jongeren vaker.

Psychisch kan dit leiden tot instabiliteit in hoe jongeren zichzelf ervaren. Identiteit krijgt minder tijd om zich te vormen. Bevestiging wordt momentgebonden en komt vooral van buitenaf. Daarnaast kan een gevoel van leegte ontstaan. Jongeren weten vaak wat belangrijk zou moeten zijn, maar voelen die betekenis niet werkelijk dragen. Dit kan leiden tot vervlakking, onrust of een voortdurende zoektocht naar prikkels. Angst en sombere gevoelens ontstaan hier niet als oorzaak, maar als gevolg van een manier van ervaren die zichzelf moeilijk kan dragen. Wat zichtbaar wordt als angst, eenzaamheid of identiteitsproblemen, is daarom geen verzameling losse stoornissen. Het zijn uitingen van een verarmde manier van ervaren. Social media zijn daarbij niet de enige factor, maar wel een belangrijke omgeving waarin deze ervaringsvorm wordt versterkt.

Het gaat hier dan ook niet om een puur psychologisch of cultureel verschijnsel. Wat verandert, zijn de voorwaarden waaronder ervaring tot stand komt. Social media beïnvloeden niet alleen wat mensen denken, maar vooral hoe ervaren, voelen en aanwezig zijn mogelijk wordt.

Daartegenover staat lezen. Lezen vraagt aandacht, maar die aandacht is ingebed in tijd. Een tekst ontvouwt zich stap voor stap. Eerdere passages blijven aanwezig en dragen latere passages. Daardoor kan ervaring zich verbinden en verdiepen. Betekenis krijgt tijd om te groeien. Lezen laat ervaring rijpen, omdat aandacht niet steeds wordt afgebroken, maar gedragen wordt door continuïteit en duur.

Dit betoog pretendeert niet het psychisch welbevinden van mensen ten gevolge van het gebruik van social media volledig te verklaren. Er zijn meerdere factoren die dit welbevinden negatief kunnen beïnvloeden. In deze beschouwing richt ik mij uitsluitend op het ervaren zelf, en op de wijze waarop dit ervaringsvermogen door social media onder druk kan komen te staan.