Pasen en ons mensbeeld

Wat vieren we eigenlijk met Pasen? Vieren we alleen een oud verhaal, of raakt Pasen aan een vraag die ook nu nog betekenis heeft? Voor mij ligt juist daar de kern. Niet per se in religieuze zin, maar als een fundamentele vraag naar wat de mens ten diepste is. Pasen raakt aan de onthulling van wat leven is wanneer macht, controle en zelfbehoud hun grens hebben bereikt, en juist daar een nieuwe wijze van leven mogelijk wordt.

Binnen mijn filosofie verschijnt de mens niet als een zelfstandig centrum dat zichzelf draagt. Het ik vormt geen oorsprong, maar een tijdelijke ordening binnen een groter geheel van ontvankelijkheid, bewustzijn en betekenis. Ervaring ontstaat niet door controle of zelfsturing, maar doordat de mens voortkomt uit een samenhang die hem tijdens zijn leven omgeeft en niet ophoudt na zijn dood. Juist daarom krijgt Pasen voor mij ook filosofische betekenis. Het verwijst dan niet alleen naar een uitzonderlijk religieus verhaal, maar naar iets dat dieper ligt dan ons beeld van mens en werkelijkheid.

Het huidige mensbeeld loopt op tal van fronten vast. Het beeld van de mens als autonoom, zelfsturend en beheersend wezen blijkt steeds minder overtuigend. Juist waar dat beeld zijn grens bereikt, kan zichtbaar worden dat leven meer is dan zelfhandhaving en controle. Vanuit dat perspectief krijgt Pasen een bijzondere diepte. Het paasverhaal laat zien dat menselijk bestaan niet rust op greep willen houden, op dominantie of op een ik dat zichzelf voortdurend wil handhaven. Juist waar die hun grens bereiken, komt een andere wijze van leven in beeld. Daar blijkt dat de diepste grond van het bestaan niet samenvalt met controle of eigen verdienste.

Dat inzicht hangt samen met mijn opvatting van bewustzijn. Het lijkt erop dat wij het menszijn nog altijd niet goed begrijpen. Bewustzijn wordt niet eenvoudig door het brein voortgebracht. Het brein ordent en lokaliseert ervaring, maar vormt niet de uiteindelijke bron ervan. Persoonlijk bewustzijn verschijnt als een plaatselijke samenhang binnen een groter geheel van ontvankelijkheid. In dat licht raakt de menselijke werkelijkheid niet uitgeput in lichamelijke begrenzing.

Zo kan ook de opstanding anders worden verstaan. Niet als een simpele terugkeer naar het vroegere leven, want dan zou alles binnen hetzelfde kader van herkenning en voortzetting blijven. In mijn filosofie verwijst de opstanding ook niet in de eerste plaats naar wat er na de dood gebeurt, maar naar wat leven in wezen is wanneer zelfhandhaving, beheersing en het ego worden losgelaten. Juist daar komt een andere wijze van bestaan aan het licht. De mens valt dan niet samen met het afgesloten ik of met de biologische vorm waarin hij tijdelijk verschijnt. Daarom verwijst de opstanding niet naar herstel van dezelfde individualiteit of naar terugkeer in hetzelfde lichaam. Zij verwijst naar de onthulling dat leven dieper reikt dan het ego, de drang tot beheersing en de behoefte aan herkenbare voortzetting.

In de uitleg van Bram Moerland van met name het Evangelie van Maria Magdalena en het Thomas evangelie ligt een verwante gedachte. Ook daar krijgt Pasen of opstanding geen nadruk als een letterlijke terugkeer naar het oude leven, maar als een ontwaken uit onwetendheid en vervreemding. Dood en opstanding worden dan niet in de eerste plaats gelezen als gebeurtenissen na het leven, maar als woorden voor een innerlijke omkering in het leven zelf. Juist daarin ervaar ik een grote verwantschap met mijn eigen filosofie. Ook voor mij ligt de betekenis van Pasen niet in een eenvoudige voortzetting van het oude leven en evenmin in een boodschap over een leven na de dood, maar in de onthulling van wat leven is wanneer het ego, de drang tot beheersing en de gerichtheid op zelfbehoud hun grens bereiken. Waar Moerland spreekt over ontwaken uit onwetendheid, zou ik zeggen dat het vigerende mensbeeld vastloopt en dat juist daar opnieuw zichtbaar wordt dat de mens niet samenvalt met het autonome, zichzelf handhavende ik. Dan kunnen samenhang, ontvankelijkheid en een diepere grond van leven weer in beeld komen.

In het paasverhaal komt een wijze van leven aan het licht die niet rust op zelfbehoud, beheersing of het ego. Daar wordt zichtbaar dat menselijk bestaan dieper reikt dan wat het zelf kan voortbrengen of vasthouden. Daarmee krijgt Pasen een betekenis die verder reikt dan het herinneren van een gebeurtenis uit het verleden. Het roept ons op om anders naar het menszijn te kijken en ook anders naar ons eigen bestaan. Niet het afgesloten ik vormt dan de diepste waarheid van ons leven, maar de samenhang waarin wij verschijnen. Ook wie zich niet religieus verstaat, kan hierin een hoopvolle gedachte herkennen. Misschien valt de mens minder met zichzelf samen dan hij denkt. Die hoop ligt in de mogelijkheid dat de mens opnieuw en anders in het leven kan komen te staan.