Waar ligt de sleutel?

Een man zoekt ’s avonds onder een lantaarnpaal naar zijn sleutel. Een voorbijganger helpt hem een tijdje zoeken en vraagt uiteindelijk waar hij de sleutel precies heeft verloren. De man wijst naar een donkere plek verderop. Wanneer de voorbijganger verbaasd vraagt waarom hij dan onder de lantaarn zoekt, antwoordt de man dat het licht hier beter is.

Misschien geldt iets vergelijkbaars voor onze zoektocht naar wat de mens is. We zoeken vooral op plekken waar onze bestaande opvattingen en mensbeelden het licht op laten vallen. Daardoor blijft mogelijk veel informatie over het menselijk bestaan in het donker, buiten onze vertrouwde kaders.

Al jaren vormt één overtuiging de onderstroom van mijn denken. Over het menselijk bestaan valt meer informatie te ontsluiten dan binnen het gangbare mensbeeld zichtbaar wordt. Die informatie betreft de aard van het bewustzijn, het ontstaan van ervaring, de verhouding tussen mens en wereld, de werking van tijd, de betekenis van ethiek, de aard van vrijheid en de wijze waarop mensen elkaar en zichzelf kunnen verstaan. Met mijn boeken, blogs en lezing probeer ik delen van die samenhang zichtbaar te maken. Of die informatie werkelijk wordt ontvangen, hangt af van de menselijke ontvankelijkheid.

Dat project begon niet bij één afzonderlijk onderwerp. Het ontwikkelde zich vanuit de vraag wat de mens eigenlijk is. Het dominante mensbeeld stelt de mens voor als een autonoom individu dat kiest, stuurt, controleert en verantwoordelijkheid draagt voor de vormgeving van zijn bestaan. Vanuit mijn denken verschijnt de mens als een Geworpene die zichzelf aantreft binnen een lichaam, een tijd, een taal, een geschiedenis en een wereld die hem voorafgaan. Uiteindelijk wordt diezelfde mens Ontrokkene. Op het eerste moment heeft hij zeker geen invloed en op het laatste doorgaans evenmin. Tussen die momenten in ervaart hij zichzelf echter als de schepper en bestuurder van zijn bestaan. Juist die tegenstelling maakt het moderne mensbeeld zo merkwaardig. Het bestaan begint en eindigt met gegevenheid, terwijl de tussenliggende levensloop wordt opgevat als een project van keuze, controle en zelfvorming.

Ook bewustzijn krijgt daardoor een andere plaats. Ervaring verschijnt voor mij als een fundamenteel gegeven. Het brein organiseert, lokaliseert en begrenst die ervaring, terwijl het bewustzijn zelf een ruimer dragend veld vormt. Vanuit de dubbele ontvankelijkheid ontstaat persoonlijke ervaring als een tijdelijke en gesitueerde verschijningsvorm binnen dat veld. In die ervaring ontstaat het emergente ik als het centrum van waaruit de ervaring wordt beleefd, zonder dat het een autonome oorsprong van handelen of betekenis vormt.

Rond het emergente ik vormen zich gaandeweg constructielagen die door eerdere ervaringen en culturele invloeden worden opgebouwd. Taal, normen, verwachtingen en maatschappelijke beelden gaan bepalen hoe nieuwe ervaringen worden geïnterpreteerd. Wanneer deze lagen zich verdichten, voeden zij het ego en buigen zij wat zich aandient steeds vaker terug naar een vaststaand zelfbeeld. Resonantie vormt daarbij het basisidee. Zij verwijst naar de wijze waarop mens en wereld elkaar kunnen raken en beantwoorden zolang die verhouding open en beweeglijk blijft. Met mijn filosofie heb ik vervolgens uiteenlopende facetten van het menselijk bestaan geduid, waaronder tijdsbeleving, gestolde patronen, dementie en rouw. Daarnaast heb ik onderzocht wat deze inzichten betekenen voor verschillende domeinen van onze samenleving, voor therapie en voor de pedagogiek in het onderwijs. Mijn werk vormt zo een poging om een samenhangend mensbeeld te ontwikkelen. Daarin verliezen autonomie, maakbaarheid, vrije wil, authenticiteit en individuele verantwoordelijkheid hun vanzelfsprekende positie. Ontvankelijkheid, afstemming, draagkracht en responsiviteit worden richtinggevend.

Daarmee krijgt mijn schrijven een duidelijke intentie. Het zoekt taal voor verschijnselen die binnen vertrouwde kaders nauwelijks zichtbaar worden. Nieuwe begrippen kunnen ervaringen ontsluiten waarvoor nog geen woorden bestonden en samenhangen blootleggen die eerder verborgen bleven. Zo kan een verschuiving van perspectief zichtbaar maken waarom mensen vastlopen in denkbeelden die ooit bevrijdend leken en ruimte openen waarin de mens zichzelf anders leert verstaan.

Juist daarom raakt het uitblijven van respons mij. Mijn blogs worden gelezen, maar blijven vaak onbeantwoord. Mijn boeken bereiken slechts een kleine kring. Die stilte roept de vraag op of mijn werk werkelijk ergens aankomt. Een tekst die over resonantie spreekt, verlangt vanzelf naar weerklank. Een gedachte die ontvankelijkheid onderzoekt, doet tegelijk een beroep op de ontvankelijkheid van haar lezers. Maar helaas blijft het vaak stil.

Toch zijn reacties slechts één vorm van doorwerking. Een gedachte kan zich langzaam nestelen. Een begrip kan pas later betekenis krijgen. Een lezer kan geraakt worden zonder onmiddellijk woorden te vinden. Die mogelijkheid blijft bestaan, hoewel zij mijn ervaring van stilte niet opheft.

Daarom beweegt mijn schrijven tussen vertrouwen en twijfel. Het vertrouwen zegt dat er over het menszijn meer informatie kan worden ontsloten dan onze huidige kaders toelaten. De twijfel vraagt of voldoende mensen bereid zijn hun vertrouwde ordeningen tijdelijk los te laten en te ontvangen wat zich aandient. Precies daar ligt de kwetsbaarheid van mijn project. Taal kan worden aangereikt en samenhang kan zichtbaar worden gemaakt, maar pas waar ontvankelijkheid ontstaat, kan mijn werk resoneren.

Mocht de weerklank voorlopig uitblijven, dan houd ik mij maar vast aan de gedachte dat postume erkenning ook nog tot de mogelijkheden behoort (haha).