Wat maakt ervaring persoonlijk?

Wie over de mens wil nadenken, kan niet bij het brein beginnen alsof ervaring daar pas achteraf uit zou ontstaan. Precies daar loopt het dominante denken vast. Want nog vóór de vraag hoe het brein werkt, dringt een andere vraag zich op. Wat is ervaring eigenlijk? Wat bedoelen we wanneer we spreken over qualia? Hoe verschijnen emoties binnen die ervaringsorde? En wat vraagt dat van onze omgang met wat we voelen? Om die vragen te kunnen beantwoorden, moet eerst duidelijk worden onder welke voorwaarden ervaring überhaupt mogelijk wordt. Zij ontstaat niet in een leegte. Zij verschijnt waar twee orden van ontvankelijkheid met elkaar interfereren, namelijk de zintuiglijke en de transcendente ontvankelijkheid.

Zonder zintuiglijke bedding blijft transcendente gevoeligheid diffuus en ongericht. Zonder transcendente ontvankelijkheid blijft zintuiglijke registratie leeg en mechanisch. Pas in hun samenhang ontstaat een ervaring die iemand werkelijk overkomt. Zij verschijnt waar zintuiglijke en transcendente ontvankelijkheid zich lokaal ordenen tot één ervaringstoestand. Vanuit dit punt wordt ook duidelijk dat deze ervaring altijd dynamisch is. Zij treedt telkens naar voren als een concrete toestand uit een veelheid van mogelijkheden. Die veelheid behoort tot de transcendente ontvankelijkheid, waarin richting, spanning en betekenisvolle geladenheid nog niet tot één actuele ervaring zijn vastgelegd. Wat zich aandient, wordt daarom niet geleidelijk en lineair uit losse bouwstenen samengesteld, maar komt tot stand in een moment van actualisatie. Niet alles wat potentieel aan gevoelskwaliteit en betekenis aanwezig is, verschijnt tegelijk. Er legt zich telkens iets vast. Het ik volgt op die vastlegging, maar veroorzaakt haar niet.

Precies hier krijgen qualia hun plaats. In de filosofie van de geest verwijst het begrip quale naar de subjectieve gevoelskwaliteit van een ervaring. Het duidt op de wijze waarop een ervaring zich van binnenuit voordoet, dus vanuit het eerste persoonsperspectief. Niet alleen het feit dat iemand en rode kleur ziet is dan van belang, maar de roodheid als beleefde kwaliteit. Niet alleen het feit dat iemand pijn registreert is dan van belang, maar de pijn als gevoelde scherpte, druk of branderigheid. Niet alleen het feit dat iemand muziek hoort is dan van belang, maar de klank zoals die zich werkelijk laat horen. Qualia verwijzen dus naar de fenomenale binnenzijde van ervaring en niet naar haar objectieve beschrijving.

Qualia zijn daarom niet iets bijkomstigs dat later aan ervaring wordt toegevoegd. Zij vormen de kwalitatieve binnenzijde van de ervaringstoestand zelf. Roodheid, warmte, benauwdheid, lichtheid, pijn, spanning of loomte zijn geen interpretaties achteraf, maar manieren waarop een ervaring zich van binnenuit voordoet. Wie qualia te snel als mentale objecten of als kleine belevingsdeeltjes beschouwt, maakt van ervaring opnieuw een ding. Dat miskent hun aard. Qualia zijn geen objecten in de geest, maar fenomenale modi van verschijnen. Zij drukken uit hoe ervaring zich in haar lokale ordening van binnenuit voordoet.

Het is daarbij van belang qualia niet meteen met emoties te vereenzelvigen. Qualia bestrijken namelijk een veel breder domein. Er zijn zintuiglijke qualia zoals kleur, klank, smaak, geur, temperatuur en tast. Er zijn lichamelijke qualia zoals zwaarte, tinteling, spanning, loomte, druk, lichtheid en benauwdheid. En er zijn affectieve qualia zoals dreiging, irritatie, opluchting, droefheid, verruiming en innerlijke rust. Emoties vallen dus niet samen met één afzonderlijk type quale, maar tekenen zich af als affectieve configuraties binnen het bredere domein van de qualia. In die zin vormen zij daarbinnen een eigen deelverzameling.

Vanuit dit onderscheid kunnen ook emoties preciezer worden verstaan. Zij vormen geen tweede laag die zich pas aandient nadat een neutrale waarneming door het ik wordt geïnterpreteerd. Emoties behoren tot de primaire ervaringsorde zelf. Angst, boosheid, bedroefdheid en blijdschap verschijnen niet eerst als concept en daarna als gevoel, maar als affectieve configuraties van qualia. Met ervaringstoestand doel ik op de concrete actualisatie als geheel. Met affectieve configuratie doel ik op de emotionele vorm die zich daarbinnen aftekent. Het ervaringsveld legt zich dus telkens vast in een kwalitatieve samenhang die dynamisch is, direct gevoeld wordt en pas daarna in woorden benoemd kan worden.

Het ik zegt niet eerst wat er aan de hand is om vervolgens bang, bedroefd of blij te worden. Het treft een ervaringstoestand aan waarin zich affectief al een bepaalde configuratie heeft afgetekend, en eigent zich die pas later toe in taal, interpretatie en zelfverhaal. Juist daarom zijn emoties vaak sneller dan gedachten. Een mens voelt soms al dat iets dreigt, schuurt, opent of instort, nog voordat er woorden zijn gevonden. De taal volgt later. De verklaring volgt later. De ervaring is altijd eerder. Angst, boosheid, bedroefdheid en blijdschap verschillen in toon en gevoelskwaliteit, maar in alle gevallen geldt dat de emotie niet van buitenaf boven op een neutrale werkelijkheid komt te liggen. Zij vormt de wijze waarop de werkelijkheid zich in dat moment als betekenisvol en gevoeld aandient.

Deze benadering maakt ook zichtbaar waarom emoties zich niet willekeurig laten oproepen of opheffen. Zij ontspringen niet aan autonome keuze. Zij verschijnen daar waar een veelheid van affectieve mogelijkheden binnen de transcendente ontvankelijkheid door reductie tot een concrete ervaringstoestand wordt vastgelegd, terwijl zintuiglijke bedding en breinstructuur deze actualisatie mede dragen. Emoties zijn daarom niet irrationeel in een oppervlakkige betekenis van het woord. Zij zijn ook geen louter lichamelijke reflexen. Zij vormen de affectieve wijze waarop ervaring zichzelf actualiseert binnen een veld van betekenis. Dat verklaart waarom een emotie soms al volledig aanwezig is voordat er een gedachte is geformuleerd. De gedachte volgt pas later, als poging om continuïteit en begrijpelijkheid toe te kennen aan wat zich reeds heeft voltrokken.

Eerdere ervaringen werken mee in de wijze waarop een nieuwe ervaringstoestand zich affectief aftekent. Wat iemand vreest, verwacht, verdraagt of juist als veilig ervaart, wordt mede gevormd door de geschiedenis van het systeem. Herinnering werkt hier niet alleen als bewuste inhoud, maar ook als ingesleten gevoeligheid. Wanneer zulke gevoeligheden zich herhalen zonder opnieuw op het heden te worden afgestemd, kunnen zij stollen tot patronen die de actuele emotionele configuratie mede bepalen. In die zin hangt emotionele actualisatie nauw samen met de plasticiteit van de hersenen. Het brein bewaart niet louter informatie over eerdere ervaringen, maar wordt er ook door gevormd, waardoor bepaalde affectieve configuraties zich in nieuwe situaties eerder of sterker kunnen voordoen.

Daarmee wordt ook een klassiek misverstand opgeheven. Emoties zijn niet simpelweg subjectieve toevoegingen aan objectieve feiten. Zij maken deel uit van de wijze waarop feiten voor een mens überhaupt verschijnen. Zonder qualia zou er geen emotie zijn. Zonder emotionele toon zou veel van wat wij werkelijkheid noemen niet eens als werkelijk doordringen. Het affectieve vormt geen verstoring van ervaring, maar een kernmodus ervan.

Deze visie heeft ook gevolgen voor het mensbeeld. Wanneer emoties primair uit ervaring voortkomen, kan de mens niet langer worden opgevat als een autonoom centrum dat eerst waarneemt, vervolgens beoordeelt en ten slotte voelt. Die volgorde is te mechanisch. De mens verschijnt veeleer als een lokale ordening waarin zintuiglijke en transcendente ontvankelijkheid samenkomen. Wat zich gevoelsmatig aandient, behoort dan niet tot een latere reactie op de werkelijkheid, maar tot haar oorspronkelijke wijze van verschijnen.

Dat inzicht is van belang, omdat het veel hedendaagse verwarring kan verhelderen. Wie emoties uitsluitend als reacties beschouwt, blijft zoeken naar de gedachte die eraan voorafging of naar de prikkel die hen veroorzaakte. Daarmee blijft echter buiten beeld dat emotie vaak al de eerste vorm is waarin een situatie zich als betekenisvol toont. Niet pas na interpretatie wordt iets bedreigend, pijnlijk of vreugdevol. Het verschijnt vaak vanaf het begin in die toon.

GEDRAG

Daarmee wil ik niet zeggen dat alle emoties waar zijn in de zin dat hun interpretatie onfeilbaar zou zijn. Emoties kunnen zich vastzetten, vervormen of losraken van de actuele situatie. Zij kunnen gestold raken in patronen die ooit beschermend waren, maar hun afstemming op het heden verloren hebben. Ook dan blijven zij begrijpelijk als ervaringsvormen. Zij verschijnen nog steeds als affectieve configuraties, maar dan binnen een systeem waarin ontvankelijkheid, begrenzing en afstemming ontregeld zijn geraakt. Juist daarom moet men emoties niet allereerst moraliseren of bestrijden, maar verstaan vanuit de voorwaarden waaronder zij verschijnen.

Wanneer die voorwaarden verschuiven, verschuift ook de emotionele wereld. Een mens die veilig is, ervaart anders dan een mens die voortdurend overspoeld wordt. Een mens die zich gedragen voelt, laat andere affectieve configuraties verschijnen dan een mens die structureel op zichzelf is teruggeworpen. Emoties laten dus niet alleen iets zien over iemands gesteldheid, maar ook over de wijze waarop iemand in een veld van relaties, betekenissen en lichamelijke regulatie staat.

Wat leert dit ons over de omgang met emoties? Allereerst leert het ons dat emoties niet in de eerste plaats bestreden of gewantrouwd hoeven te worden. Zij vormen geen storing van een verder neutrale werkelijkheid, maar een primaire wijze waarop ervaring zich aandient. Dat betekent niet dat elke emotionele interpretatie juist is, maar wel dat de emotie zelf serieus genomen moet worden als verschijningsvorm. Wie angst, boosheid of bedroefdheid onmiddellijk wil corrigeren, loopt het risico de ervaring over te slaan waarin zich al iets van betekenis toont.

Een zorgvuldiger omgang met emoties vraagt daarom niet in de eerste plaats om beheersing, maar om aandacht voor de wijze waarop zij verschijnen. Dan komt niet meteen de vraag naar voren wat men ervan moet vinden, maar eerst de vraag wat zich hier eigenlijk aandient en onder welke voorwaarden dat gebeurt. Zo ontstaat ruimte om een emotie niet onmiddellijk te corrigeren, maar haar kwalitatieve toon te verstaan.

Daarmee keert de vraag terug naar haar uitgangspunt. Emoties zijn geen bijkomende reacties op een reeds voltooide werkelijkheid. Zij behoren tot de wijze waarop werkelijkheid voor een mens verschijnt. Qualia vormen daarbij de voelbare binnenzijde van ervaring. Wie dat inziet, begrijpt ook dat omgang met emoties niet begint bij correctie, maar bij het leren verdragen en verstaan van wat zich aandient.

Bovenkant formulier

Verantwoording

Deze tekst pretendeert niet empirisch te bewijzen dat emoties op precies deze wijze ontstaan. Zij werkt wel een ontologisch model uit waarin ervaring, qualia, emotie en het eerste persoonsperspectief inzichtelijk worden vanuit de wijze waarop ervaring zich binnen bewustzijn lokaal ordent. Dit model sluit naadloos aan bij mijn bredere veldfilosofische kader waarin ervaring wordt opgevat als een dynamische actualisatie van mogelijkheden. Onderdelen van dit model vertonen resonantie met hedendaagse affectieve neurowetenschap, maar het model als geheel valt niet samen met een gevestigde wetenschappelijke theorie.